Zrealizowane - Badania i analizy

Lata 2006-2010 to dla województwa małopolskiego czas podejmowania działań prowadzących do zwiększania odsetka dzieci korzystających z edukacji przedszkolnej. Na początku tego okresu w różnych formach wychowania przedszkolnego uczestniczyło zaledwie 43% dzieci w wieku 3-5 lat, natomiast w grudniu 2010 r. odsetek ten stanowił już 64%. Na tle innych krajów Unii Europejskiej (również na tle pozostałych państw byłego bloku socjalistycznego) jest to jednak w dalszym ciągu bardzo niska wartość. Wzrost wskaźnika upowszechniania edukacji przedszkolnej w Małopolsce nie miał charakteru równomiernego. Można zaobserwować znaczącą dysproporcję między gminami miejskimi i wiejskimi, która w ciągu badanego okresu została utrzymana. O ile w miastach około 85% dzieci uczestniczyło w 2010 r. w edukacji przedszkolnej, o tyle na obszarach wiejskich odsetek ten stanowił niecałą połowę.

W 2006 r. na mapie Małopolski można było zaobserwować dwie „białe plamy” oznaczające skupisko gmin o niskim stopniu upowszechnienia wychowania przedszkolnego. Mniejsza obejmowała północną część województwa, większa – część południową: Orawę, Podhale, Nowosądecczyznę. Dane statystyczne pokazują, że pierwsza z wyżej wymienionych „plam” została w okresie 2006-2010 niemal całkowicie zapełniona. Trudniejsze było wyeliminowanie niskiego stopnia upowszechniania edukacji przedszkolnej występującego w południowej Małopolsce – w 2010 r. w dalszym ciągu istniało wiele gmin, w których poza oddziałami przedszkolnymi przy szkołach podstawowych nie funkcjonowała żadna forma wychowania przedszkolnego.

W województwie małopolskim średnio na 100 dzieci w wieku 3-5 lat przypadało w 2010 r. około 76 miejsc w przedszkolach, punktach przedszkolnych i zespołach wychowania przedszkolnego. Należy po raz kolejny zaznaczyć istotną dysproporcję między miastem a wsią – w gminach miejskich na 100 3-5-latków średnio przypadało 108 miejsc, w gminach wiejskich – około 51. Dostępne w wymienionych placówkach miejsca wykorzystywane są w prawie 100%, przy czym wskaźnik wypełnienia miejsc pozostaje na zbliżonym poziomie od 2006 r. i nie zależy od typu gminy (zbliżona wartość dla gmin miejskich, miejsko-wiejskich i wiejskich). Nieliczne są gminy, w których dostępne miejsca wykorzystane są w mniej niż 90%. Natomiast w wielu gminach placówki są przepełnione, korzysta z nich więcej dzieci niż deklarowana liczba miejsc (w skrajnych przypadkach nawet o 50-80% więcej).

Zestawiając liczbę dostępnych miejsc w placówkach wychowania przedszkolnego z aktualną i prognozowaną na lata 2012-13 liczbą dzieci w wieku 3-5 lat, można zaobserwować, że gdyby wszyscy rodzice zdecydowali się posłać swoje 3-5-letnie dzieci do przedszkola, w skali całego województwa brakłoby ponad 16 tys. miejsc. Jednak z racji większej aktualnej liczby dzieci w wieku 0-2 lata aniżeli w wieku 3-5 lat niedobór ten może w 2013 r. wzrosnąć do blisko 29 tys. miejsc. Najwięcej miejsc w przedstawionej sytuacji brakowałoby na obszarach wiejskich (ponad 19 tys.).

Do wzrostu upowszechnienia edukacji przedszkolnej w poszczególnych gminach Małopolski w znaczący sposób przyczyniają się projekty realizowane w ramach Poddziałania 9.1.1 IX Priorytetu PO KL. Do 2010 r. w ramach 63 projektów wsparcie uzyskały 103 placówki wychowania przedszkolnego w 47 gminach. Sumaryczna wysokość wsparcia wyniosła ponad 60 mln zł. Porównując ją do wydatków gmin na wychowanie przedszkolne w latach 2007-10 (prawie 1,5 mld zł), w skali całego województwa wydaje się to stosunkowo niewiele (około 3%). Jednak na poziomie pojedynczych gmin zdarzało się, że wsparcie w ramach PO KL było wielokrotnie wyższe aniżeli własne środki przeznaczone na edukację przedszkolną.

Do 2010 r. rozpisano 3 konkursy w ramach Poddziałania 9.1.1 dwa w 2008 r. i jeden w 2010 r. Począwszy od drugiego konkursu z 2008 r., kryteria dostępu były określone w ten sposób, że ze wsparcia mogły korzystać jedynie gminy o wskaźniku upowszechnienia edukacji przedszkolnej mniejszym od 30%. Dodatkowo dodano kryteria strategiczne przyznające punkty za niższe wartości wskaźnika upowszechnienia edukacji przedszkolnej (poniżej 20% i poniżej 10%). Gminy o najniższym stopniu upowszechnienia wychowania przedszkolnego były zatem silnie preferowane.

Upowszechnianie edukacji przedszkolnej przez samorządy gmin województwa małopolskiego obejmuje różnorodne formy wsparcia skierowane zarówno do rodziców posyłających, jak również nieposyłających dzieci do przedszkoli. Podstawowymi działaniami jest finansowanie placówek wychowania przedszkolnego, co niejednokrotnie związane jest z koniecznością poszukiwania zewnętrznych źródeł finansowych m.in. poprzez pisanie projektów w ramach PO KL. Ponadto zdarza się, że władze gmin zapewniają dowóz dzieci do placówki, posiłki, wycieczki, zajęcia dodatkowe. Upowszechnianie edukacji przedszkolnej odbywa się również poprzez kierowanie komunikatów do rodzin nieposyłających swoich dzieci do przedszkola poprzez akcje promocyjne czy na spotkaniach rady gmin.

Istotnym elementem promowania edukacji przedszkolnej są oddolne inicjatywy w tym zakresie. Najczęściej są one podejmowane przez rodziców dzieci uczęszczających do przedszkoli. Dyrektorzy placówek wychowania przedszkolnego wskazują, że z roku na rok zaangażowanie rodziców w życie przedszkola wzrasta. Najczęściej podejmowane są działania w zakresie uczestnictwa w imprezach (np. spotkania świąteczne, dzień matki), samodzielne organizowanie imprez i uroczystości (np. ogniska, wycieczki). Istotną inicjatywą podejmowaną przez rodziców mieszkających w gminach, w których brak placówek wychowania przedszkolnego jest organizowanie się w grupę stosującą naciski na władze gmin w celu otworzenia tego typu placówki. W znacznie mniejszym stopniu funkcjonuje współpraca przedszkoli i lokalnych stowarzyszeń oraz fundacji. Polega ona głównie na udostępnianiu przedszkolom sal na organizowane przez nie uroczystości, umożliwienie przedszkolakom uczestnictwa w imprezach m.in. dożynkach, organizowanie przez stowarzyszenia zajęć dla przedszkolaków (przedstawienia, nauka piosenek).

Rosnące zaangażowanie rodziców w życie przedszkoli przekłada się na rosnące wymagania odnośnie jakości oferowanych przez nie usług. W zakresie zajęć oczekiwania rodziców skupiają się na prowadzeniu przez placówkę standardowych zajęć dodatkowych m.in. tanecznych, językowych oraz organizowaniu wycieczek i wyjazdów pozwalających na bezpośrednie obserwowanie zjawisk i rzeczy, o których dzieci dowiedziały się w przedszkolu. Duże znaczenie, jakie rodzice/ opiekunowie nadają tym zajęciom potwierdza deklaracja, że są w stanie płacić za tego typu wycieczki i wyjazdy. Podobnie wygląda sytuacja w przypadku zajęć ogólnorozwojowych.

Bariery w posyłaniu dziecka do przedszkola można podzielić na mentalnościowe oraz finansowe. Ich nagromadzenie występuje na obszarach wiejskich. Do barier mentalnościowych należy zwyczaj nieposyłania dziecka do przedszkola oraz niechęć rozstania matki z dzieckiem. Rodzice nie korzystają z placówek wychowania przedszkolnego, gdyż często utrzymując się z rolnictwa pracują w okolicy domu. Są zatem w stanie jednocześnie pracować i opiekować się dziećmi. Ponadto nie są świadomi korzyści rozwojowych, jakie wynikają dla dziecka z przebywania pod opieką przedszkolanki. Bariery finansowe mają mniejsze znaczenie i w dużym stopniu zostały wyeliminowane dzięki realizacji projektów z PO KL. Istotne jest zatem utrzymanie efektów tych działań.

Pomimo pojawiających się barier dyrektorzy placówek wychowania przedszkolnego obserwują z roku na rok wzrost zainteresowania edukacją przedszkolną. Zdiagnozowanymi w niniejszym badaniu motywatorami są regulacje prawne, podejmowanie pracy przez obojga rodziców oraz chęć przygotowania dziecka do procesu edukacji. Rodzice są przekonywani zarówno poprzez akcje promocyjne organizowane przez gminę lub przedszkole, jak również na skutek pozytywnych opinii sąsiadów i rodziny.

Respondenci wywiadów indywidualnych (rodzice) w większości przypadków wskazują na zapotrzebowanie na miejsca w placówkach przedszkolnych. Dotyczy to zwłaszcza osób, które posyłały oraz chcą posłać do przedszkola dziecko 3-letnie. W bieżącym roku szkolnym często brakowało miejsc dla tej grupy wiekowej, jako że dzieci te były przyjmowane w ostatniej kolejności.

Rodzice w odmienny sposób oceniają funkcjonowanie różnych form wychowania przedszkolnego. Najlepiej oceniane są placówki współfinansowane z PO KL, jako że ze względu na przeznaczone na ich uruchomienie i funkcjonowanie znaczne nakłady finansowe spełniają oczekiwania rodziców zarówno pod względem wyglądu i wyposażenia, jak również oferowanych zajęć dodatkowych i form spędzania czasu (np. wycieczki). Najmniej korzystne opinie odnośnie form wychowania przedszkolnego dotyczą oddziałów przedszkolnych przy szkołach podstawowych. Często bowiem nie oferują one możliwości pozostawienia dziecka w placówce dłużej niż 5 godzin, nie posiadają rozbudowanego zaplecza w postaci zabawek i gier dla dzieci. Rodzice nie są również zadowoleni, że często prowadzone są grupy mieszane wiekowo – łącznie 5 i 6-latki. Dla większości rodziców istotne jest, aby placówka znajdowała się blisko ich miejsca zamieszkania. Duże znaczenie ma również zadowolenie dziecka uczęszczającego do przedszkola. Sprzyja to adoptowaniu do nowej rzeczywistości.

W konsekwencji przeprowadzonych badań zdiagnozowano następujące działania, których zastosowanie przyczyni się do dalszego zwiększania wartości wskaźnika upowszechniania edukacji w Małopolsce:

• W prowadzone akcje informacyjne dążące do wzrostu wartości wskaźnika upowszechniania edukacji przedszkolnej należy angażować osoby z gminy posyłające dzieci do przedszkola, kościół, prasę lokalną. Ponadto zachęcanie rodziców do posyłania dzieci do placówek wychowania przedszkolnego należy urozmaicić o zachęcanie do uczestnictwa w dniach otwartych oraz imprezach dla dzieci i rodziców organizowanych przez przedszkola.
• Należy zwiększyć działania promocyjno-edukacyjne w zakresie możliwości pozyskiwania środków w ramach PO KL na finansowanie edukacji przedszkolnej w gminach, które pomimo niskiego wskaźnika upowszechnienia edukacji przedszkolnej nie prowadzą przedszkola współfinansowanego z EFS.
• Konieczne jest wyznaczenie kryteriów strategicznych promujących współpracę gmin w zakresie realizacji projektów dotyczących tworzenia przedszkoli ze środków PO KL. Dodanie do kryteriów strategicznych poziomu wskaźnika wypełnienia miejsc lub  ustalenie dolnego pułapu wskaźnika wypełnienia miejsc uprawniającego do aplikacji o dofinansowanie. Rekomendacja dotyczy przyszłego okresu programowania.
• Istotne jest promowanie współpracy gmin w zakresie zachęcania prywatnych inwestorów do zakładania przedszkoli (zwłaszcza w gminach z niską wartością wskaźnika upowszechniania edukacji przedszkolnej).
• Pierwszeństwo w posyłaniu dzieci do placówek oferujących opiekę dłuższą niż pięć godzin dziennie powinny mieć rodziny, w których oboje rodziców podejmuje pracę oraz osoby pracujące samotnie wychowujące dziecko.
• Prowadzenie bieżącego monitorowania realnego zainteresowania rodziców edukacją przedszkolną. Dla bieżącej kontroli sytuacji optymalnym rozwiązaniem byłoby przesyłanie przez przedszkola informacji o liczbie dzieci, których nie udało im się przyjąć (imię, nazwisko, wiek, miejscowość i gmina zamieszkania). System weryfikowałby, czy dziecko to nie dostało się do innego przedszkola i gdzie w okolicy są jeszcze wolne miejsca.

Raport końcowy z badania

Załączniki

Sieć placówek przedszkolnych oraz oddziałów przedszkolnych przy szkołach podstawowych w poszczególnych powiatach Małopolski (z uwzględnieniem rodzajów podmiotów prowadzących):

Powiat bocheński

Powiat brzeski

Powiat chrzanowski

Powiat dąbrowski

Powiat gorlicki

Powiat krakowski i m. Kraków

Powiat limanowski

Powiat miechowski

Powiat myślenicki

Powiat nowosądecki i m. Nowy Sącz

Powiat nowotarski

Powiat olkuski

Powiat oświęcimski

Powiat proszowicki

Powiat suski

Powiat tarnowski i m. Tarnów

Powiat tatrzański

Powiat wadowicki

Powiat wielicki